De wetenschap ontdekt niet alleen de realiteit, maar creëert haar ook. Een voorbeeld van dat laatste is de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), een systeem waarmee door overwegend Amerikaanse psychiaters een bepaalde ordening aangebracht is in soorten van psychische problematiek met daar steeds het woord ‘stoornis’ aangeplakt. Dit had evengoed een heel andere ordening kunnen zijn, maar daar zijn we ons doorgaans niet meer heel erg van bewust. In het dagelijks gebruik ziet men ADHD, autisme en depressie eerder als vaststaande entiteiten dan als het product van menselijke keuzes.
Wetenschappers hebben definitiemacht: de invloed om vast te stellen wat als dominante definitie van een situatie geldt, welke vervolgens het verdere denken en handelen stuurt. De invloed van de DSM raakt de hele samenleving, ook mensen die geen kennis aangereikt krijgen over hoe DSM-definities tot stand gekomen zijn. Wanneer iemand met extreme somberheid reageert op situationele stressoren zoals armoede, ongelijkheid en uitsluiting, noemen wetenschappelijk opgeleide zorgprofessionals dat ‘depressie’. Deze stoornisterm legt oorzaak en oplossing voor de somberheid bij het individu, en niet bij diens ziekmakende omstandigheden.
Een zeer machtige definitiemacht is die van de instanties die grote sommen overheidsgeld verdelen over onderzoekers en onderzoeksgroepen. Met de inhoud van hun calls bepalen zij in sterke mate welk gedachtegoed geld en dus aandacht krijgt. Zo heeft verstrekker ZonMW (Zorg Onderzoek Nederland / Medische Wetenschappen) meerdere keren flinke impulsen gegeven aan het medicaliserende idee dat psychische stoornissen al vanaf jonge leeftijd huizen in mensen en dat vroege herkenning en behandeling erger kan voorkomen. Er is geen bewijs voor deze aanname, maar met vele tonnen onderzoeksgeld is het stoornisdenken wel extra versterkt in onderzoek en samenleving.
En nu is er de call van een andere subsidie-gigant, de NWO (Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek): “Het brein achter gezinskeuzes: inzichten voor gezondheid en gelijke kansen”, welke ook weer maatschappelijke problemen individualiseert. NWO stelt €7.250.000 beschikbaar voor wetenschappers om oorzaken en oplossingen voor stresserende omstandigheden te definiëren op het niveau van het individu, die moet namelijk leren om onder stress toch verstandige keuzes te maken: “Door beter te begrijpen hoe hersenprocessen besluitvorming sturen, kunnen we interventies ontwikkelen en systematisch testen die gezinnen helpen gezondere, veiligere en kansrijkere keuzes te maken, nu en in de toekomst.”
Een toenemend aantal gezinnen in Nederland staat onder grote en langdurige druk door economische onzekerheid, ongelijkheid en uitsluiting. Het is bekend dat de stress die dit oplevert gepaard kan gaan met keuzes die voor mensen die nooit in dergelijke stresserende situaties hebben geleefd onhandig en onverstandig ogen. De vraag is of wetenschappers vanuit hun geprivilegieerde posities kunnen bepalen wat goede besluitvorming is in minder fortuinlijke omstandigheden. Het gevaar bestaat dat we de overlevingsintelligentie van mensen in chronisch ongunstige omstandigheden onderschatten en hen keuzes opdringen die lijken op onze keuzes maar die niet passend zijn voor hun situatie.
Mensen met voldoende geld begrijpen niet altijd waarom mensen met te weinig geld soms bewust kiezen voor sigaretten of frikandellen. Wij noemen dat vanuit onze posities onverstandige besluiten. Maar als wij willen ontspannen dan hebben we legio mogelijkheden: een weekendje weg, een saunabezoek, een uitje met vrienden, een sportclub. Als die mogelijkheden er niet zijn dan kunnen een paar sigaretten ‘betaalbare luxe’ worden: “Roken helpt me echt de dag door en om stress te verminderen. Ik ben gelukkig met mijn sigaretje en mijn kopje koffie, dan kan ik mijn geldzorgen een beetje vergeten.”. Frikandellen uit het diepvriesvak van de supermarkt kunnen ook een goede of in ieder geval minst slechte keus zijn, als je met weinig geld de magen van een heel gezin vol wilt krijgen. Dat lukt niet met een gezonde salade met gevarieerde ingrediënten.
Epistemisch geweld is een vorm van onzichtbare onderdrukking waarbij mensen of instituties met kennis, taal of interpretatiekaders – bewust of onbewust –bepaalde groepen marginaliseren en hun kennis delegitimeren. De investering van ruim zeven miljoen euro aan publiek geld in onderzoek naar de ‘gebrekkige’ besluitvorming van gezinnen in kwetsbare situaties vormt een schoolvoorbeeld van — waarschijnlijk onbedoeld — epistemisch geweld. NWO oefent een aanzienlijke definitiemacht uit door de keuzes van deze gezinnen centraal te stellen en hun handelen op voorhand als irrationeel te problematiseren. Hiermee blijft de structurele ongelijkheid in onze samenleving buiten schot en wordt de focus verlegd naar individuele verantwoordelijkheid voor systemisch falen. Dit type onderzoek biedt beleidsmakers en andere verantwoordelijke partijen de ruimte om weg te blijven kijken van de maatschappelijke en beleidsmatige oorzaken van de problemen in deze gezinnen. Daar is belastinggeld niet voor bedoeld!
PS
Word PIP-abonnee: Het vaktijdschrift staat boordevol toegankelijke artikelen van de meest gerespecteerde deskundigen uit binnen- en buitenland. Klik hier en word abonnee!
