Op 10 december vindt een buitengewoon interessant congres plaats over een onderwerp dat de laatste tijd terecht hoog op de agenda staat: De stem van het kind in het familie- en jeugdrecht. De afgelopen jaren zijn we bijzonder pijnlijk geconfronteerd met een ongekende reeks situaties waarin de stem van het kind keer op keer is genegeerd. Denk aan het drama met het Vlaardingse meisje en het meisje in Stadskanaal. Denk aan het recente nieuws over misstanden in Huize Soria in Spanje, waar jarenlang werd voorbijgegaan aan signalen over fysieke en emotionele mishandeling. Denk ook aan de jongeren in de gesloten jeugdzorg die daar veelal amper gehoord bleken te worden en aan jongeren met complexe problematiek die op vakantieparken terecht komen zonder dat iemand echt naar ze luistert en naar ze omkijkt.
Op dit congres komen zeer uiteenlopende situaties aan bod betreffende kinderen in de knel die langs de een of andere weg met het familie- of jeugdrecht in aanraking komen. Onrustbarende kwesties zoals zojuist genoemd, maar ook hoopgevende en nieuwsgierig makende ontwikkelingen, zoals de inbreng van kinderen in scheidings- en omgangszaken en hun inbreng in digitale kindgesprekken. En er worden eigenlijk op elk gebied wel inspirerende, concrete voorstellen voor verbetering gedaan. Zo komt Reinier Feiner, voorzitter van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland, met een origineel voorstel voor een rijdende kinderrechter.
In mijn bijdrage aan dit congres ga ik in op de stem van de jongere in het jeugdstrafrecht. Ik doe dat op grond van het jarenlang bijwonen en systematisch bestuderen van vele honderden jeugdstrafzittingen in ons land, waarbij ook ruim 200 jongeren zijn geïnterviewd. In het licht van die intensieve, omvattende studie heb ik me verbaasd over een recente bijdrage op dit terrein uit de hoek van de filosofie, waarbij aanhakend bij de eerdergenoemde misstanden in de jeugdzorg, ervaringen van jongeren die voor de jeugdstrafrechter moeten verschijnen in een vergelijkbaar negatief perspectief worden geplaatst. Op grond van wat losse gesprekjes met jongeren wordt gesuggereerd dat in die procedure veelal voorbij zou worden gegaan aan de stem van de minderjarige. Dat beeld klopt niet. Uiteraard verloopt net als in de opvoeding en in het onderwijs niet alle communicatie met jongeren die antisociaal gedrag hebben vertoond optimaal. Maar in het algemeen komen minderjarige verdachten in het Nederlandse jeugdstrafproces ruim voldoende aan bod en krijgen ze op meerdere momenten gelegenheid om hun verhaal naar voren te brengen.
Mist de stelling dat jongeren in het jeugdstrafrecht onvoldoende worden gehoord dus eenvoudigweg onderbouwing, nog minder gefundeerd, nog merkwaardiger en volstrekt onaanvaardbaar is de suggestie uit dezelfde hoek om straf en opvoeding in de reactie op antisociaal gedrag van jongeren nadrukkelijk te scheiden: “Eerst heb je de schuldvraag en de strafoplegging. Daarvoor moet je gewoon de politie naar camerabeelden laten kijken. Maar daarna, als een eventuele straf is opgelegd, zou je het moeten hebben over de vraag: wat heeft het kind nodig?”
Een van de belangrijkste verworvenheden in ons moderne jeugdstrafrecht is nu juist het breed gedragen besef dat schuld en achtergrond, sanctie en zorg, net zomin als op diverse andere gebieden van ons strafrecht, streng gescheiden moeten worden. Het gaat hier veeleer om ‘evenwichtskunst’, zoals de nieuwe president van de Hoge Raad der Nederlanden, Maarten Kroeze, het recht in zijn installatierede begin november aanduidde: ‘Het recht is de kunst van het goede en het billijke’. Daarbij benadrukte hij uitdrukkelijk het belang van de positie van degene die voor de rechter verschijnt. Deze persoon moet erop kunnen vertrouwen dat zijn omstandigheden, achtergrond en zorgbehoefte zorgvuldig worden meegewogen in de beslissing.
Toch betekent de conclusie dat minderjarigen in het Nederlandse jeugdstrafproces over het algemeen ruim voldoende aan bod komen niet dat het op een aantal punten niet nog beter kan. Op grond van de bestudering van nog eens ruim 2000 zittingen in tien omringende West-Europese landen troffen we elders enkele inspirerende voorbeelden. Een aantal daarvan heb ik besproken in het decembernummer van het tijdschrift Pedagogiek in Praktijk en die zal ik met veel plezier verder toelichten op het congres op 10 december.
