Ieder jaar gaan er busladingen kinderen – basisschoolkinderen en middelbare scholieren – naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork om daar geconfronteerd te worden met de geschiedenis van het kamp. Daarin draait het in de eerste plaats om de rol die het kamp als Durchgangslager heeft gespeeld in het transport van 102.000 Joden, maar ook Sinti en Roma, naar de vernietigings- en concentratiekampen in het Oosten: Duitsland, Polen en Tsjechië. Daarnaast is er aandacht voor de jaren vóór de oorlog, toen het als vluchtelingenkamp voor Duitse Joden dienstdeed en eveneens voor de naoorlogse jaren, toen het eerst als interneringskamp voor NSB’ers en later als repatriëringskamp voor Indische Nederlanders werd gebruikt.
Soms is het bezoek aan het Kamp Westerbork onderdeel van het jaarlijkse schoolreisje, andere keren vormt het het sluitstuk van lessen over de oorlogsgeschiedenis en de lastige, maar belangrijke kennismaking met de rol van Nederland daarin.
Het bezoek wordt vaak nabesproken in de klas en/of de leerlingen moeten een verslagje schrijven over het bezoek en wat het met hen heeft gedaan. In het ideale geval zullen ze er lessen uit trekken, onder de noemer: dit mogen we nooit vergeten.
De praktijk laat zien dat het niet meevalt om van de geschiedenis te leren, maar met het oog op jongere generaties blijven we erop hopen; een bezoek aan Kamp Westerbork zou daaraan moeten bijdragen.
Ik moet in dit verband altijd denken aan de woorden van de Oostenrijkse schrijfster Ruth Klüger, zelf overlevende van verschillende kampen. In haar autobiografie Verder leven. Een jeugd (1992) vraagt ze zich af of kinderen, om een beter mens te worden, überhaupt wel iets te zoeken hebben in de kampen. Ze concludeert scherp: ‘Auschwitz was geen onderwijsinstelling voor het een en ander, en al helemaal niet voor humaniteit of tolerantie’.
Niettemin blijven graag geloven dat er een louterend effect uitgaat van een bezoek aan Westerbork en politici denken dat zo’n bezoek bijvoorbeeld ingezet kan worden als middel tegen xenofobie en discriminatie onder jongeren.
En natuurlijk mogen we ook van politici het verleden nooit vergeten. Zo zei DilanYeşilgöz, toen nog partijleider en fractievoorzitter van de VVD, naar aanleiding van haar bezoek aan Kamp Westerbork in mei 2025: ‘Het bezoek aan Kamp Westerbork was een zeer indrukwekkende confrontatie met het leed dat zovelen in die tijd hebben moeten doorstaan. Dat mogen we nooit vergeten. Daarom is voor ons zo belangrijk dat verhalen over de afschuwelijke gebeurtenissen uit de Holocaust ook worden doorgegeven aan volgende generaties. Kamp Westerbork speelt hierin een cruciale rol.’
Het doet denken aan de woorden van premier Rob Jetten, naar aanleiding van zijn recente bezoek aan Westerbork, dat in het teken Molukse Nederlanders die na de oorlog (gedwongen) werden ondergebracht in het kamp. Een verwijzing naar de oorlog kon daarbij echter niet ontbreken: ‘Sommige plekken maken je stil. Kamp Westerbork is zo’n plek. Een plek die onlosmakelijk verbonden is met de gruwelijke geschiedenis van de Holocaust, waar Joden, Sinti en Roma werden gedeporteerd en vermoord.’
Een ‘indrukwekkende confrontatie met het leed’ en ‘met de gruwelijke geschiedenis van de Holocaust’, het is het proza waarmee we proberen toch iets te zeggen over wat eigenlijk te groot is voor woorden. Clichés zijn dan bijna onvermijdelijk en natuurlijk levert dat politici al gauw de nodige kritiek op.
In het geval van Jetten wordt hem vooral verweten dat hij de clichés niet zelf had bedacht, maar AI het werk had laten doen, iets wat de nepheid van Jetten en partij D66 zou bewijzen. Anderen zien het vooral als een moreel probleem: wat betekent een ‘persoonlijke reactie’ nog wanneer die door AI is gegenereerd? De subtielste reactie kwam van Maxim Februari (NRC), die schrijft over de verontmenselijking van de samenleving en hoe de premier daaraan bijdraagt.
Aanvankelijk vreesden we nog dat AI steeds meer op ons zou gaan lijken, maar inmiddels zijn wij het die steeds meer op AI lijken. Verzet je daartegen.
Bij het Herinneringscentrum wordt er echter niet zwaar aan getild. Zij hechten vooral waarde aan Jettens bezoek en de oprechtheid die daarbij getoond is. Jetten zelf reageerde nogal laconiek. Hij lijkt het vooral te zien als een goede – gecontroleerde – toepassing van moderne technologie en bovendien: iedereen doet het.
Het is geen staatsgeheim dat D66 zich altijd heeft geprofileerd als onderwijspartij en volgens mij heeft Jetten nu juist het onderwijs een slechte dienst bewezen. Denk bijvoorbeeld aan de leerkrachten die hun leerlingen na een bezoek aan Kamp Westerbork aanmoedigen hun persoonlijke ervaringen op te schrijven. Daarbij zullen ze ongetwijfeld meermaals in clichés vervallen en iets produceren dat lijkt op tientallen andere verslagen. Bovendien zal het vaak niet lukken authentiek en oprecht te zijn. Het is tenslotte een schoolopdracht en die moet je nu eenmaal maken.
Een beetje goocheme leerling zal tegenwoordig met behulp van AI een tekstje ‘maken’ of nog slimmer: Jettens bericht op X overnemen. Zijn leerkracht kan hem in dat geval niet eens van plagiaat beschuldigen, want het zijn ook niet Jettens eigen woorden. Bovendien, als Jetten het geen probleem vindt – iedereen doet het – om AI te gebruiken, wie is de leerkracht dan om het zijn leerlingen te verbieden?
De omgang met het verleden is een lastige, maar belangrijke taak van het onderwijs. Ik deel de skepsis van Ruth Klüger over het kamp als ‘onderwijsstelling’, toch denk ik dat het belangrijk is dat kinderen kennisnemen met de onverkwikkelijke kanten ervan. Ook al zal de confrontatie met het kamp niet (meteen) levensveranderend zijn, het is een ervaring die kan blijven hangen, desnoods omdat je er, al dan niet plichtmatig, een verslag over hebt moeten schrijven. Op die manier opent het de mogelijkheid, om er tenminste één keer over na te denken, en, waar je over na hebt gedacht, is iets anders dan waar je nooit over na hebt gedacht.
Maar ja, dan moet je er dus eerst wel zelf over nagedacht hebben. De premier en voorman van ‘de partij van het onderwijs’, had hier het goede voorbeeld kunnen geven. Maar helaas, hij heeft dat nagelaten.
